روش تربیتی در اسلام(۱)


روش تربیتی در اسلام(۱)

حجت‌الاسلام سیدجواد حسینی

 

یکی از روش‌های تربیت‌اسلامی روش بشارت و تشویق است که در منابع دینی بسیار بر آن تأکید شده است.

مبنای تربیتی

از عواملی که تأثیر فراوان و چشمگیری در انجام عمل دارد، انگیزه (داعی) است. نقش و تأثیر انگیزه به‌حدی است که می‌توان گفت بدون انگیزه انجام یک عمل غیرممکن یا بسیار دشوار است. برعکس، انگیزه، گاهی غیرممکن‌ها را ممکن می‌سازد.

علی«ع» می‌فرماید: «ان الله اوحی الی موسی علیه السلام، من احب حبیباً انس به و من انس بحبیب صدق قوله و رضی فعله و من وثق بحبیب اعتمد علیه و من اشتاق الی حبیب جد فی السرّ الیه: به‌راستی خداوند به موسی«ع» وحی فرمود کسی که حبیبی را دوست بدارد با او انس می‌گیرد و هر کس با محبوبش انس بگیرد سخن او را تصدیق می‌کند و کار او را می‌پسندد و به او اطمینان می‌کند و اگر کسی به حبیبش اطمینان داشته باشد به او اعتماد می‌کند و مشتاق او می‌شود و کسی مشتاق محبوبش باشد برای رسیدن به او در آشکار ونهان تلاش می‌کند».

از مهم‌ترین تأثیرات تبشیر، ایجاد انگیزه قوی برای رسیدن به هدف و نتیجه است.

 

اصل تربیتی

تربیت عموماً و تربیت دینی خصوصاً مستلزم تن دادن به تکالیف است. این امر فی‌نفسه ممکن است رغبت و اشتیاق را از انسان ـ مگر اولیای الهی ـ  بگیرد. باید به طرقی از این سنگینی و تلخی کاست تا قبول تکالیف میسر شود. یکی از اموری که این تلخی را تبدیل به اشتیاق و رغبت می‌کند تبشیر و تشویق است.

 

تعریف تبشیر

راغب می‌گوید: ابشرت الرجل و بشرته: یعنی خبر خوشحال‌کننده دادم و صورتش بشاش و منبسط شد. راز مسئله در این است که روح انسان وقتی خوشحال می‌شود، خون مانند آب که در درخت جاری می‌شود، در آن جریان می‌یابد، لذا به خبر خوشحال‌کننده و نشاط‌آور بشارت می‌گویند.(۲)

 بنابراین تبشیر به معنی بشارت دادن به عطایا و هدایایی است که پس از به دوش کشیدن تکالیف به فرد ارزانی خواهد شد و مظهری از فضل و رحمت بی‌پایان الهی است.

 

اهمیت تبشیر

در منابع دینی  بر اهمیت تبشیر بسیار تأکید شده است. قرآن کریم نکات بسیار برجسته و کلیدی درباره اهمیت تبشیر بیان نموده است که می‌تواند قابل توجه مربیان و مبلغان و... باشد.

الف) اهمیت مبشرّان

قرآن کریم گاه برای بیان اهمیت تبشیر جایگاه والا و بالای مبشرّان و انواع آن را مورد توجه قرار می‌دهد و در این زمینه آیات متعددی وارد شده است از جمله:

۱ـ خدا بشارت‌دهنده

در سورة توبه می‌خوانیم: « اَلَّذینَ امَنُوا وَهاجَرُوا وَجاهَدُوا فى سَبیلِ اللَّهِ بِاَمْوالِهِمْ وَاَنْفُسِهِمْ اَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَاللَّهِ  أُوْلَئکَ هُمُ الْفَائزُونَ یُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَ رِضْوانٍ وَ جَنَّاتٍ لَهُمْ فیها نَعیمٌ مُقیمٌ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا إِنَّ اللّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ.(۳) کسانی که ایمان آوردند و هجرت و با مال و جانشان در راه خدا جهاد کردند، مقامشان نزد خدا برتر است و آنان رستگارانند. پروردگارشان آنها را به رحمتی از ناحیه خود و خشنودی (خویش) و باغ‌های بهشتی بشارت می‌دهد که در آن نعمت‌های پایدار دارند جاودانه و تا ابد در این باغ‌ها (و در میان این نعمت‌ها) خواهند بود، زیرا پاداش عظیم نزد خداوند است.»

در این آیه خداوند را مبشرّ معرفی می‌کند که نشانه اهمیت تبشیر است و به بشارت‌هایی چون: رستگاری، رحمت الهی، خشنودی خداوند، باغ‌های بهشتی، نعمت‌های پایدار و خلود در بهشت مورد اشاره  شده است.

 

۲ـ پیامبر خاتم مبشرّ است

« وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلاَّ مُبَشِّرًا وَنَذِیرًا(۴) (ای پیامبر!) ما تو را جز به عنوان بشارت‌دهنده و انذارکننده نفرستادیم.»

 

۳ـ قرآن کریم نیز مبشرّ است

« الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَنزَلَ عَلَی عَبْدِهِ الْکِتَابَ وَلَمْ یَجْعَل لَّهُ عِوَجا قَیِّماً لِّیُنذِرَ بَأْساً شَدِیداً مِن لَّدُنْهُ وَیُبَشِّرَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْراً حَسَناً (۵) حمد مخصوص خدایی است که این کتاب (آسمانی) را بر بنده (برگزیده‌اش) نازل کرد و هیچ‌گونه گژی در آن قرار نداد، در حالی که ثابت و مستقیم و نگاهبان کتاب‌های (آسمانی) دیگر است تا (بدکاران را) از عذاب شدید او بترساند و مؤمنانی را که کارهای شایسته انجام می‌دهند بشارت دهد که پاداش نیکویی برای آنهاست.»

قرآن کریم در این آیه خود را که معجزة ماندگار الهی است، مبشر مؤمنان معرفی می‌کند.

علامه طباطبائی می‌فرماید: «چون کتاب و قرآن خودش مستقیم است و بر غیر خودش قیم است، لذا می‌تواند انذار و بشارت برای دیگران باشد.»(۶)

 

۲ـ اهمیت تبشیر

بشارت و تبشیر تا بدانجا از اهمیت برخوردار است که قرآن کریم در آیات متعددی (بیش از ده آیه) هدف بعثت انبیا و پیامبر خاتم«ص» را بشارت شمرده است، به عنوان نمونه به چند آیه اشاره می‌شود:

۱ـ درباره پیامبر اکرم«ص» می‌خوانیم: « وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلاَّ مُبَشِّرًا وَنَذِیرًا ؛(۷) ما تو را جز به عنوان بشارت‌دهنده و انذارکننده نفرستادیم». در سوره فرقان نیز عین همین عبارت آمده است.(۸)

در سورة احزاب می‌خوانیم: « إِنَّا أَرْسَلْنَاکَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِیرًا ؛(۹) ای پیامبر! ما تو را گواه فرستادیم و بشارت‌دهنده و انذارکننده.» و عین همین عبارت در سوره فتح آمده است.(۱۰)

۲ـ درباره حضرت مسیح می‌خوانیم: «ا إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُم مُصَدِّقاً لِمَا بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّرَاً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِن بَعدِی اسمه احمد...؛ من فرستادة خدا به سوی شما هستم، در حالی که تصدیق‌کنندة کتابی که قبل از من فرستاده شده (تورات) هستم و بشارت‌دهنده به رسولی که بعد از من می‌آید...».(۱۱)

۳ـ در باره تمام پیامبران فرمود: « وَ مَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا مُبَشِّرِینَ وَ مُنْذِرِینَ؛(۱۲) ما پیامبران را جز (به عنوان) بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده نمی‌فرستیم». عین همین عبارت در سوه کهف آمده است.(۱۳)

و در سورة نساء می‌خوانیم: «ر سُلاً مُبَشِّرینَ وَ مُنْذِرینَ لِئَلاَّ یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ...؛(۱۴) پیامبرانی که بشارت‌دهنده و بیم‌دهنده بودند تا بعد از این پیامبران حجتی برای مردم بر خدا باقی نماند.»

این آیات به خوبی نشان می‌دهند که یکی از مهم‌ترین اهداف بعثت پیامبران تبشر و بشارت بوده است که این نشان‌دهنده اهمیت بالای تبشیر است.

 

آثار تربیتی تبشیر

۱ـ‌ ایجاد و تقویت انگیزه

علی«ع» می‌فرماید: «و کان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم نصباً بعد التبشیر له بالجنه لقول الله سبحانه: «وأمر اهلک بالصلاه و اصطبر علیها»(۱۵) فکان یأمر بها اهله و یصبر علیها نفسه؛(۱۶) رسول خدا«ص» پس از بشارت به بهشت، خود را در نماز خواندن به زحمت می‌انداخت (و انگیزه بیشتری پیدا کرده بود)، زیرا خداوند به او فرمود: «خانواده خویش را به نماز فرمان ده و بر انجام آن شکیبا باش» پس پیامبر«ص» پی‌درپی خانواده خود را به نماز فرمان می‌داد و خود نیز در انجام نماز شکیبا بود.»

علی‌بن الحسین«ع» فرمود: هنگامی که